Νέοι Κώδικες (ΠΚ και ΚΠΔ): Οι ριζικές αλλαγές στον ποινικό χάρτη της χώρας

του Θεόδωρου Π. Μαντά*

Οι νέοι Κώδικες, η εφαρμογή των οποίων ξεκίνησε ήδη από την 1η Ιουλίου, συνιστούν μια προσπάθεια επίτευξης σύγχρονων αντεγκληματικών και εγγυητικών στόχων, με την ανανέωση της ύλης τους μετά από 70 χρόνια και με κατεύθυνση τη βελτίωση του ποινικού συστήματος, ενώ αναμένεται καθοριστική επιτάχυνση της απονομής της δικαιοσύνης και η δημιουργία μιας σύγχρονης και ταυτόχρονα ανθρωπιστικής νομοθεσίας.

Οι νέοι ΠΚ και ΚΠΔ είναι αποτέλεσμα πολύχρονων εργασιών από ειδικές Νομοπαρασκευαστικές Επιτροπές, στις οποίες συμμετείχαν επιφανείς εκπρόσωποι των Νομικών Σχολών της χώρας, εκπρόσωποι των δικαστικών ενώσεων καθώς και εκπρόσωποι των Δικηγορικών Συλλόγων της χώρας.

Ο νέος ΚΠΔ αναβαθμίζει κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα τον ρόλο του Εισαγγελέα και διευρύνει τις αρμοδιότητες και εξουσίες του. Ειδικότερα, αλλάζει ριζικά η διαδικασία στην έρευνα των ποινικών υποθέσεων με νέους θεσμούς, όπως η ποινική συνδιαλλαγή και ποινική διαπραγμάτευση. Αφενός, με τον θεσμό της ποινικής συνδιαλλαγής ο Εισαγγελέας μπορεί να προτείνει ποινή στον κατηγορούμενο ακόμα και πριν την άσκηση ποινικής δίωξης με προϋπόθεση την πλήρη αποκατάσταση της ζημιάς. Στην περίπτωση που ο κατηγορούμενος δέχεται τη συνδιαλλαγή, η υπόθεση θα ακολουθεί μία ως επί το πλείστον τυπική διαδικασία ενώπιον του ακροατηρίου, και η ποινή που θα επιβάλλεται θα κινείται σε μειωμένο πλαίσιο. Εξαίρεση στο θεσμό αποτελούν τα εγκλήματα της βίας και κατά της ζωής. Αφετέρου, κατά την ποινική διαπραγμάτευση, ο Εισαγγελέας (κατά το Αμερικανικό πρότυπο) μπορεί να διαπραγματεύεται με τον κατηγορούμενο σε κάθε στάδιο της ποινικής διαδικασίας με σκοπό να έρχεται σε συμφωνία μαζί του για ολική ή μερική αποκατάσταση της ζημιάς αλλά και την εν γένει ποινική του μεταχείριση. Αναγκαία προϋπόθεση της διαπραγμάτευσης όμως, είναι η ομολογία ενοχής από τον κατηγορούμενο για πρόταση μειωμένης ποινής.

Επίμαχη και ουσιαστική αλλαγή αποτελεί επίσης, η κατάργηση του Ν.1608/1950, με την ενσωμάτωσή του ως επιβαρυντική περίσταση, με πλαίσιο ποινής έως 15 έτη (αντί ισόβια), για όσους καταδικάζονται για οικονομικά εγκλήματα σε βάρος του Δημοσίου (με δυνατότητα ποινικής συνδιαλλαγής). Η αποκατάσταση της ζημιάς και ο συμβιβασμός πριν τη δίκη αποτελεί ουσιαστική αλλαγή στη μεταχείριση του κατηγορουμένου και στην επιτάχυνση απονομής της δικαιοσύνης.

Στην κατεύθυνση της ισότητας των πολιτών απέναντι στο νόμο καθώς και της εξάλειψης διακρίσεων με οικονομικά χαρακτηριστικά, καταργήθηκε η μετατροπή των περιοριστικών της ελευθερίας ποινών σε χρηματικές.

Προβλέπεται, πλέον, ολική ή μερική μετατροπή της φυλάκισης σε παροχή κοινωφελούς εργασίας και στην περίπτωση αυτή το Δικαστήριο θα ορίζει τον αριθμό των ωρών κοινωφελούς εργασίας που θα κυμαίνονται ανάλογα με το ύψος της ποινής. Η θέσπιση του θεσμού αυτού αποτυπώνει την ελαστικότητα της ποινής στο στάδιο της επιβολής της και με την εφαρμογή του, η δικαιοσύνη συνδυάζει χαρακτήρα ανταποδοτικό, επανορθωτικό και αποκαταστατικό, δίνοντας την ευκαιρία στον κάθε καταδικασθέντα να εκτίσει την ποινή του εκτός φυλακής (στην κοινωνία). Στην Ελλάδα της κρίσης είναι αδύνατον πλέον να μιλούμε για δυνατότητα καταβολής υπέρογκων χρηματικών ποινών, ακόμα και μετά τη δοσοποίησή τους, ενώ η παροχή κοινωφελούς εργασίας αποτελεί ευεργέτημα προς όλους.

Καίρια αλλαγή, τέλος, αποτελεί και η σχέση ανάμεσα στην άμεση και έμμεση μείωση των ποινών. Η διπολικότητα της ποινικής δικαιοσύνης που χαρακτηριζόταν από συνύπαρξη και εναλλαγή τιμωρητικών τάσεων με μια κατά πολύ ηπιότερη διαχειριστική προσέγγιση εξαντλείται και κινείται σε αναλογική σχέση μεταξύ της επιβληθείσας και εκτιθείσας ποινής. Αναλόγως δηλαδή της ποινής που επέβαλλε το Δικαστήριο, θα κινείται και ο χρόνος που θα εκτίεται στην πραγματικότητα, χωρίς αντιφατικότητα μεταξύ αυτών. Η στρατηγική αυτή ήταν πλέον αδιέξοδη και αντιπαραγωγική με σοβαρές στρεβλώσεις στο σύστημα των ποινών και του σωφρονιστικού συστήματος.

_____________________________________
* To παρόν κείμενο του κ. Θεόδωρου Π. Μαντά δημοσιεύτηκε στο www.ereportaz.gr στις 16 Ιουλίου 2019.